تأملی بر گسست تاریخی، حافظه جمعی و پیامدهای آن در فعالیت سیاسی روشنفکران ترکمن
مقدمه: تاریخ، تجربه و امکان آموختن از گذشته
در گذشته به ما میآموختند که «تاریخ را میخوانیم تا از گذشتگان خود درس بگیریم و درس بیاموزیم.» مورخان کلاسیک نیز که علاوه بر ثبت و روایت وقایع، به تأمل در آثار و تجربههای گذشتگان میپرداختند، بر این جنبه از فواید تاریخ تأکید داشتند. آنان معتقد بودند مطالعه تاریخ، علاوه بر آشنایی با اندیشهها و عقاید انسانهای گذشته، امکان شناخت مشکلات و دشواریهایی را فراهم میکند که جوامع در طول حیات خود با آنها روبهرو بودهاند؛ شناختی که میتواند در مواجهه با مسائل امروز و یافتن راه حلهای مناسب راهگشا باشد.
با این حال، در طی قرن اخیر، همزمان با تبدیل تاریخ به رشتهای دانشگاهی و گسترش مباحث فلسفه تاریخ، این برداشت سنتی نیز مورد پرسش و بازاندیشی قرار گرفت. برخی فیلسوفان تاریخ و منتقدان این حوزه، اساساً نسبت به امکان استخراج درسهای مستقیم و تکرارپذیر از تاریخ تردید کردند. از همین منظر، این عبارت در میان منتقدان سودمندی تاریخ شهرت یافت که: «تنها چیزی که میتوان از تاریخ آموخت، این است که انسانها از تاریخ چیزی نمیآموزند.»
اما صرفنظر از اختلاف نظرهای فلسفی درباره میزان و چگونگی درس آموزی از تاریخ، یک مسئله همچنان اهمیت اساسی دارد: آیا جوامع میتوانند بدون شناخت تجربههای تاریخی خود، درک درستی از موقعیت کنونی و مسیر آینده شان داشته باشند؟ برای ورود به این بحث، ابتدا باید به پرسشی بنیادیتر پرداخت: تاریخ را چه کسانی مینویسند؟ آیا تاریخ نگاری اساساً میتواند بیطرفانه باشد؟
تاریخ نگاری؛ میان قدرت، روایت و حقیقت
در برداشت رایج از تاریخ نگاری سنتی، این تصور وجود داشت که تاریخ عمدتاً به قلم فاتحان و صاحبان قدرت نوشته میشود. به بیان دیگر، در بسیاری از روایتهای تاریخی، صدای اقوام مغلوب، شکست خوردگان و حتی بخشهای گستردهای از اقشار فرودست جامعه خاموش گذاشته شده و به حاشیه رانده شده است. در چنین شرایطی، مورخانی که به فرمان شاهان و حاکمان وقت مسئولیت ثبت وقایع را بعهده میگرفتند، غالباً به جای بازتاب واقعیتهای اجتماعی و سیاسی زمانه خود، به مدح و ستایش صاحبان قدرت میپرداختند. طبیعی بود که در چنین روایتهایی، جایگاهی برای بازتاب دیدگاههای انتقادی، مخالفتها و تجربههای گروههای مختلف اجتماعی درنظر گرفته نمی شد.
امروزه، با وجود تبدیل تاریخ به یک رشته علمی و دانشگاهی، حرفهای شدن تاریخ نگاری، توسعه روشهای پژوهشی و امکان دسترسی گستردهتر به اسناد، آثار مکتوب، شواهد شفاهی و بقایای تاریخی، شرایط تا حدود زیادی تغییر کرده است. غلظت مدح گوییهای مصلحتی در تاریخ نگاری جدید کاهش یافته و امکان بررسی انتقادی رویدادهای گذشته افزایش یافته است.
با این همه، نمیتوان انکار کرد که هنوز هم دستکاریهای عامدانه، گزینش هدفمند اسناد و دخالت منافع سیاسی و ایدئولوژیک قدرتها در جهت دهی به روایتهای تاریخی از جمله چالشهای جدی این حوزه به شمار میروند. همین مسئله، گاه اذهان پژوهشگران و مخاطبان تاریخ را نسبت به اعتبار و صحت برخی روایتها با تردید مواجه میکند. بیدلیل نیست که هر از چند گاهی، روایتهای تثبیتشده تاریخی مورد بازبینی و بازنگری قرار میگیرند.
البته در کنار این جریان، نمیتوان تلاش تاریخنگارانی را نادیده گرفت که کوشیدهاند تاریخ تکصدایی را به تاریخی چندصدایی تبدیل کنند؛ تاریخنگارانی که معتقدند مطالعه گذشته نباید به روایت صاحبان قدرت یا گروههای خاص محدود بماند، بلکه باید صداها، تجربهها و دیدگاههای متنوع اجتماعی را نیز دربرگیرد.
از این منظر، بازگشت به تاریخ نه به معنای تقدیس گذشتگان است و نه پذیرش بی چون و چرای روایتهای موجود؛ بلکه به معنای بازخوانی انتقادی، مستند و چند صدایی تجربههای گذشته، با هدف شناخت علل موفقیتها و شکستها و تبدیل آنها به سرمایهای برای اندیشه و کنش سیاسی امروز است. با این مقدمه، باید تأکید کرد که مسئله اصلی این نوشته صرفاً چگونگی نگارش تاریخ یا میزان بیطرفی مورخان نیست؛ بلکه موضوع عمیقتر، نحوه ارتباط جامعه روشنفکری و فعالان سیاسی ترکمن با حافظه تاریخی، تجربههای مبارزاتی و میراث فکری نسلهای گذشته است.
نگاهی به تجربه تاریخی جامعه سیاسی ترکمن
اگر با چنین رویکردی به تاریخ ترکمنهای ایران، به ویژه ترکمنهای ترکمنصحرا، و جنبشها و خیزشهای اجتماعی، سیاسی، ملی و مذهبی این جامعه بنگریم، دستکم دو تجربه تاریخی از برجستگی و اهمیت ویژهای برخوردارند:
۱ـ جنبش سیاسی و اجتماعی سالهای ۱۹۲۴ـ۱۹۲۵ به رهبری عثمان آخوند، با مطالباتی در زمینه استقلال سیاسی، حقوق اجتماعی و مشارکت ملی و سیاسی.
۲ـ جنبش مقاومت ملی، سیاسی و اجتماعی ترکمنصحرا پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، با مطالبه محوری خودمختاری.
این دو تجربه، صرفاً رویدادهایی متعلق به گذشته نیستند؛ بلکه بخشی از تاریخ شکلگیری آگاهی سیاسی، مطالبات اجتماعی و تجربه مبارزاتی جامعه ترکمن به شمار میروند.
در ارتباط با دوره نخست و جنبشی که عثمان آخوند در رهبری آن قرار داشت، تاکنون نوشتهها و تحلیلهای متعددی منتشر شده است. بخش قابل توجهی از این نوشتهها بر این برداشت تأکید دارند که هدف و آرمان اصلی آن جنبش، تأسیس «جمهوری» بوده است. این برداشت، به دلیل همخوانی با بخشی از آرمانها و گرایشهای سیاسی روشنفکران ترکمن، از حمایت و پذیرش گستردهای برخوردار شده است. (این دیدگاه، به ویژه در مقایسه با سیاستهای اتخاذ شده در ترکمن صحرا پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ و درگیریهای خشونت باری که در پی آن شکل گرفت، شایسته تأمل و بررسی تاریخی است).
در مقابل، دیدگاه دیگری نیز در آن دوره وجود داشت که رجب آخوند نمایندگی آن را بر عهده داشت. بر اساس این دیدگاه، با توجه به ضعف ساختار اجتماعی و فکری تحولخواهی، فقدان نیروی رزمی سازمانیافته و محدودیتهای عینی جامعه، هرگونه عملیات مسلحانه نه تنها لزوماً در راستای منافع مردم ارزیابی نمیشد، بلکه میتوانست رویکردی خطرناک و مغایر با نیازها و ظرفیتهای واقعی جامعه باشد.
این نگاه، طبیعتاً با مخالفت و ناخشنودی بخشی از نیروهای حامی رویکرد عثمان آخوند مواجه میشد.
در اینجا، بحث اصلی من داوری قطعی درباره درستی یا نادرستی یکی از این دو رویکرد تاریخی نیست. مسئله اساسی تر آن است که چرا اندیشهها، اختلاف نظرها، تصمیمات و پیامدهای آن دوره هنوز از مرحله تأیید یا رد یک جانبه فراتر نرفتهاند؟ با وجود خسارات جانی و مالی گسترده، آوارگی و دربه دری بخشهایی از مردم و اعمال خشونتهای شدید از سوی نیروهای رضاشاه در منطقه، هنوز جای یک بررسی تاریخی جامع، مستند، مسئولانه و چند جانبه درباره آن دوره خالی است.
کدام تصمیمات درست یا نادرست بودند؟ ظرفیتهای واقعی جامعه چه اندازه بود؟ اختلافنظرهای سیاسی و نظامی چه ریشههایی داشتند؟ چه عواملی در شکلگیری شکستها و پیامدهای سنگین آن جنبش مؤثر بودند؟ و مهم تر از همه، چه درسهایی از آن تجربه میتوان برای نسل امروز استخراج کرد؟
این پرسشها تاکنون آنگونه که شایسته اهمیت تاریخی آن دوره است، به موضوع گفتوگوی جدی و مستمر نیروهای فکری و سیاسی جامعه ترکمن تبدیل نشدهاند.به بیان دیگر، تاریخ سیاسی آن دوره همچنان تا حدود زیادی در چارچوب روایتهای یک سویه، تأییدهای آرمان گرایانه و بازتولید برداشتهای تثبیت شده باقی مانده است. در نتیجه، به جای آنکه مجموعه رویدادها، تصمیمات، اختلافات و پیامدهای آن دوره به موضوع بررسی انتقادی تبدیل شوند، گاه صرفاً به ستایش آرمانها و تکرار شعارهای سیاسی بسنده میشود.
در مورد رویدادها و تحولات پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز، متأسفانه نشانههای مشابهی از همین وضعیت مشاهده میشود. با وجود اهمیت تاریخی جنبش ترکمنصحرا و پیامدهای گسترده سیاسی و اجتماعی آن، هنوز ضرورت یک بازخوانی جامع و چند صدایی از عملکرد جریانهای مختلف، اختلافات درونی، تصمیمات سیاسی و نظامی، دستاوردها، شکستها و پیامدهای آن به قوت خود باقی است. پرسش این است که چرا تجربههای تاریخی با چنین اهمیت و هزینهای، هنوز نتوانستهاند به دانش مشترک و قابل استفادهای برای نسلهای بعدی تبدیل شوند؟
ادامه دارد …
rashid36@web.de
