تأملی بر عقلانیت اجتماعی، فرهنگ گفت وگو و مسئولیت روشنفکری
پیشگفتار ؛در این نوشته، تلاش کرده‌ام تا با حفظ اندیشه و موضع انتقادیم، استدلال‌ها را در چارچوب مفاهیم سیاسی، فرهنگی و جامعه‌شناختی منسجم‌تر و مستدلتر به بحث بگذارم، به ویژه، سه موضوع را محور اصلی قرار داده‌ام:
- جایگاه جامعهٔ فکری در شکل‌گیری عقلانیت و تحول اجتماعی؛
- نقد فرهنگ سیاسی مبتنی بر خودی‌سازی، حذف دگراندیش و گریز از گفت وگو؛
- ضرورت تحول در فرهنگ سیاسی جامعهٔ ترکمن و پذیرش گفتمان بعنوان ابزار شناخت، تفاهم وهمگرایی.
در ضمن کوشیده‌ام تا متن به جای برخورد شخصی، ماهیتی ساختاری و تحلیلی پیدا کند.
۱. جامعهٔ فکری؛ نیروی محرکهٔ تحول اجتماعی
جامعهٔ فکری را می‌توان مجموعه‌ای پویا و تحول پذیر از اندیشه‌ها، دانسته‌ها، تجربه‌ها و ظرفیت‌های ذهنی نیروهای فعال و پرسشگر یک جامعه دانست؛ مجموعه‌ای که از طریق گفت وگو، تبادل نظر، نقد متقابل و طرح پرسش‌های نوین، در شکل‌گیری چشم‌اندازهای تازه و یافتن پاسخ هایی متناسب با نیازها و تحولات جامعه نقش ایفا می‌کند.
از این منظر، جامعهٔ فکری صرفاً مجموعه‌ای از افراد تحصیل کرده یا صاحب نظر نیست، بلکه یکی از نیروهای مؤثر در حیات اجتماعی و سیاسی جامعه است که می‌تواند در جهت دهی به روندهای تحول، توسعه و بازسازی ساختارهای فکری و فرهنگی نقش آفرینی کند.
به همین دلیل، عقلانیت اجتماعی نه از طریق اندیشه‌های یک سویه، ایستا و منجمد و نه در چارچوب مصلحت اندیشی‌های فردی و گروهی، بلکه از رهگذر مواجههٔ آزادانهٔ اندیشه‌ها، طرح پرسش‌های بنیادین و جست وجوی پاسخ‌های مستدل و متناسب با واقعیت‌های متغیر جامعه شکل می‌گیرد.
در چنین فضایی، گفت وگو صرفاً وسیله‌ای برای انتقال اطلاعات یا بیان دیدگاه‌های شخصی نیست؛ بلکه سازوکاری برای سنجش اعتبار اندیشه‌ها، آشکار ساختن کاستی‌های فکری و دستیابی به شناختی عمیق‌تر از مسائل و مناسبات اجتماعی است. به بیان دیگر، عقلانیت اجتماعی زمانی مجال رشد می‌یابد که اندیشه‌ها در معرض پرسش و نقد قرار گیرند و هیچ باور، برداشت یا موضعی خود را از حق بررسی و ارزیابی مصون نپندارد.
از این منظر، پویایی جامعهٔ فکری را باید در توانایی آن برای تولید پرسش‌های تازه، بازنگری در دانسته‌های پیشین و گشودن افق‌های جدید در برابر مسائل اجتماعی و سیاسی جست وجو کرد.
۲. رابطهٔ پرسشگری، عقلانیت و توسعهٔ اجتماعی
هیچ جامعه‌ای بدون قرار گرفتن در معرض پرسش‌های اساسی دربارهٔ وضعیت موجود و چشم‌انداز آیندهٔ خود، نمی‌تواند به شناختی عمیق از ضرورت‌های تحول دست یابد.تا زمانی که یک جامعه امکان طرح پرسش دربارهٔ ساختارهای موجود، ارزیابی عملکرد نهادها و بررسی راهکارهای جایگزین را نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که زمینه‌های فکری و فرهنگی لازم برای عبور از وضعیت موجود و ورود به مرحله‌ای تازه از توسعه فراهم شود.
در حقیقت، تغییر و تحول اجتماعی صرفاً محصول خواست و ارادهٔ افراد نیست، بلکه به میزان ظرفیت‌های فکری، فرهنگی و سازمان یافتهٔ جامعه و توانایی آن در شناخت و بهره گیری از امکانات موجود نیز بستگی دارد.
جامعه‌ای که پرسشگری در آن به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده باشد، امکان بیشتری برای شناسایی کاستی‌ها، اصلاح مناسبات و ارزیابی راهکارهای جایگزین خواهد داشت. در مقابل، جامعه‌ای که در آن پرسشگری به حاشیه رانده شود، به تدریج قدرت شناخت و ارزیابی انتقادی خود را از دست می‌دهد.بنابراین، عقلانیت اجتماعی نه یک ویژگی ثابت و از پیش تعیین شده، بلکه دستاورد یک فرایند مستمر فکری و اجتماعی است؛ فرایندی که در آن، تجربه، دانش، نقد و گفت وگو بطور متقابل بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند.
۳. فرهنگ سیاسی جوامع بسته و موانع شکل‌گیری گفتمان
در جوامع بسته و استبدادزده، اندیشه و تفکر انتقادی معمولاً با محدودیت‌های ساختاری و فرهنگی روبرو می‌شوند. در چنین شرایطی، به جای آنکه پرسشگری و نقد بعنوان ابزارهای شناخت و اصلاح مناسبات اجتماعی پذیرفته شوند، گاه بعنوان تهدیدی علیه نظم موجود یا ارزش‌های پذیرفته شده تلقی می‌گردند.
پیامد چنین فضایی، تضعیف ارتباط میان اندیشهٔ انتقادی و ارزش‌های متغیر جامعه و محدود شدن امکان گفت وگوی آزادانه است.
در این شرایط، پرسشگری جایگاه طبیعی خود را از دست می‌دهد و گاه طرح پرسش‌های متفاوت، نه نشانه‌ای از پویایی فکری، بلکه نوعی تخطی از هنجارهای مسلط تلقی می‌شود. در نتیجه، زمینهٔ لازم برای شکل‌گیری گفتمان‌های انتقادی و سازنده تضعیف می‌گردد.البته چنین وضعیتی صرفاً به ساختارهای سیاسی استبدادی محدود نمی‌شود. گاهی همین الگوهای رفتاری، حتی در میان گروه‌ها و محافلی که خود را مدافع آزادی، دموکراسی و جامعهٔ مدنی می‌دانند، بازتولید می‌شوند.در اینجا با نوعی تناقض فرهنگی و سیاسی روبرو هستیم: از یکسو آزادی اندیشه و حق دگراندیشی مورد تأکید قرار می‌گیرد، اما از سوی دیگر، در عمل، تحمل نظر مخالف و پذیرش نقد با دشواری مواجه می‌شود.
۴. خودی‌سازی و قبیله‌گرایی فکری؛ مانعی در برابر عقلانیت اجتماعی
یکی از زمینه‌های فرهنگی بازتولید چنین مناسباتی را باید در گرایش به خودی‌سازی، گروه گرایی افراطی و نوعی قبیله گرایی فکری جست وجو کرد.در این الگوی رفتاری، اعتبار افراد نه لزوماً بر اساس کیفیت استدلال، دانش، تجربه و عملکرد اجتماعی آنان، بلکه تا اندازهٔ زیادی بر مبنای میزان نزدیکی‌شان به یک فرد، گروه یا جریان خاص تعیین می‌شود.
در چنین فضایی، اندیشه‌ها بجای آنکه بر اساس محتوای خود مورد بررسی قرار گیرند، با توجه به هویت گوینده و جایگاه او در مناسبات گروهی ارزیابی می‌شوند.به همین دلیل، ممکن است یک سخن واحد، صرفاً به دلیل آنکه از سوی فردی خودی بیان شده است، مورد استقبال قرار گیرد، اما همان سخن اگر از زبان فردی خارج از حلقهٔ مورد نظر مطرح شود، با بی‌اعتنایی یا حتی مخالفت روبرو گردد.
این وضعیت، به تدریج معیارهای سنجش اعتبار اندیشه را از حوزهٔ استدلال و دانش به حوزهٔ تعلقات شخصی و گروهی منتقل می‌کند.در چنین مناسباتی، نقد اندیشه به جای آنکه فرصتی برای اصلاح و تکامل فکری باشد، به مسئله‌ای حیثیتی و شخصی تبدیل می‌شود. دگراندیشی نیز به جای آنکه بخشی طبیعی از تکثر اجتماعی و سیاسی تلقی شود، گاه بعنوان نوعی فاصله گرفتن از جمع یا مخالفت با منافع گروهی تفسیر می‌گردد.این همان نقطه‌ای است که فرهنگ گفت وگو جای خود را به فرهنگ صف بندی و حذف متقابل می‌دهد.
۵. بحران فرهنگ نقد و گسترش تخریب شخصیت
یکی از پیامدهای چنین ساختار فکری و فرهنگی، رواج شیوه‌هایی از برخورد است که در آنها بجای پاسخ‌گویی به استدلال و محتوای یک دیدگاه، شخصیت گوینده هدف قرار می‌گیرد.در این شیوهٔ برخورد، توهین، تحقیر، تحریف سخنان دیگران، انتساب انگیزه‌های اثبات‌نشده و انتشار اطلاعات نادرست، گاه جایگزین نقد مستدل و گفت وگوی مسئولانه می‌شوند.چنین رویکردی از اساس با منطق گفتمان و فرهنگ مدنی در تضاد است؛ زیرا اعتبار و ارزش هر اندیشه و نظریه، نه با میزان نفوذ اجتماعی صاحب آن و نه با تعداد طرفدارانش، بلکه با قابلیت استدلال، شواهد و توانایی آن در پاسخ‌گویی به نقد سنجیده می‌شود.باید میان نقد یک اندیشه و تخریب شخصیت صاحب آن تمایز قائل شد. نقد، متوجه محتوا، استدلال و پیامدهای یک نظر است؛ درحالی‌که تخریب شخصیت می‌کوشد با تضعیف اعتبار گوینده، امکان شنیده شدن و بررسی سخن او را از میان ببرد.از این منظر، یکی از شاخص‌های بلوغ فرهنگی و سیاسی یک جامعه، میزان تحمل آن در برابر نقد و توانایی اعضای آن برای تفکیک اختلاف نظر از خصومت شخصی است.جامعه‌ای که در آن نقد بعنوان دشمنی تعبیر شود، دیر یا زود امکان اصلاح درونی خود را نیز از دست خواهد داد.
۶. بازتاب این مناسبات در جامعهٔ فکری ترکمن‌ها
متأسفانه بخشی از این الگوهای رفتاری و فرهنگی را می‌توان در میان برخی از فعالان و روشنفکران جامعهٔ ترکمن نیز مشاهده کرد.در برخی از مباحث و تحرکات سیاسی و فرهنگی، بجای آنکه اختلاف دیدگاه‌ها زمینه‌ای برای شناخت بیشتر و تبادل تجربه فراهم سازند، شاهد شکل‌گیری صف بندی‌هایی هستیم که در آنها تعلقات فردی و گروهی بر ضرورت گفت وگو و همکاری غلبه پیدا می‌کنند.در چنین شرایطی، گاه افرادی که خود را مدافع آزادی، دموکراسی و ارزش‌های جامعهٔ مدنی معرفی می‌کنند، در مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت، به همان شیوه‌هایی متوسل می‌شوند که اساساً با این ارزش‌ها ناسازگار است.از این منظر، مسئله تنها به رفتار چند فرد یا یک جریان سیاسی محدود نمی‌شود؛ بلکه باید آن را در چارچوب آسیب شناسی فرهنگ سیاسی و مناسبات اجتماعی جامعهٔ فکری خود مورد بررسی قرار داد.یکی از نگرانی‌های اساسی در این زمینه، تأثیر چنین رفتارهایی بر حافظهٔ تاریخی و خودآگاهی اجتماعی جامعه است.هنگامی که فضای عمومی به‌جای بررسی مستند رویدادهای تاریخی، تحت تأثیر منازعات شخصی، داوری‌های یک جانبه و روایت‌های گزینشی قرار گیرد، امکان شناخت منصفانهٔ گذشته کاهش می‌یابد.در نتیجه، جامعه بجای آنکه از تجربه‌های تاریخی خود برای شناخت بهتر شرایط امروز و ترسیم مسیر آینده بهره بگیرد، در چرخه ای از تکرار اختلافات و منازعات فرساینده گرفتار می‌شود.
۷. گفتمان؛ روش شناخت و بازسازی مناسبات اجتماعی
به نظر من، یکی از خلأهای جدی در میان بخشی از روشنفکران جامعهٔ ترکمن، عدم درک کافی از جایگاه و کارکرد گفت وگو و گفتمان در فرایند شناخت اجتماعی است.گفتمان صرفاً به معنای تبادل سخن یا بیان نظرات متفاوت نیست، بلکه روشی برای بررسی چگونگی تولید، انتقال و تفسیر معنا در بستر مناسبات اجتماعی و فرهنگی است.در حوزهٔ علوم انسانی، تحلیل گفتمان مجموعه‌ای از رویکردها و روش‌ها برای بررسی زبان، متن و کاربرد آنها در زمینه‌های اجتماعی است. از این طریق می‌توان دریافت که مفاهیم چگونه شکل می‌گیرند، چه ارزش‌ها و پیش فرض‌هایی را بازتاب می‌دهند و چگونه در ساختارهای قدرت و مناسبات اجتماعی نقش ایفا می‌کنند.مک میلان (MacMillan، ۲۰۰۶) نیز در توضیح تحلیل گفتمان، بر تنوع رویکردها و روش‌های بررسی زبان و کاربرد آن در زمینه‌های اجتماعی تأکید می‌کند.
بنابراین، گفتمان را نباید صرفاً یک روش کلامی یا ادبی دانست؛ بلکه باید آن را یکی از ابزارهای شناخت رابطهٔ میان اندیشه، زبان، قدرت و جامعه تلقی کرد.از این منظر، فقدان فرهنگ گفت وگو و نقد مستدل، نه تنها امکان شناخت باورها و نگرش‌های اجتماعی را محدود می‌کند، بلکه زمینهٔ شکل‌گیری پیش داوری‌ها و داوری‌های یک جانبه را نیز افزایش می‌دهد.وقتی افراد و جریان‌های فکری بدون شناخت دیدگاه‌های یکدیگر و بدون بررسی زمینه‌های شکل‌گیری آنها به قضاوت می‌پردازند، طبیعی است که امکان دستیابی به ارزیابی منصفانه و واقع بینانه کاهش یابد.گفت وگو در حقیقت پلی است میان ذهن‌های فعال جامعه؛ پلی که امکان شناخت متقابل، اصلاح برداشت‌های نادرست و ایجاد زمینه‌های همکاری را فراهم می‌کند.در چنین فضایی، اطلاعات غیرمستند، ادعاهای اثبات نشده و روایت‌های تفرقه افکنانه ناگزیر در معرض پرسش و ارزیابی قرار می‌گیرند و نمی‌توانند به آسانی جایگزین شناخت مستند و آگاهی اجتماعی شوند.
۸. ضرورت تحول در فرهنگ سیاسی جامعهٔ ترکمن
بر این اساس، به باور من، جامعهٔ فکری ما ترکمن‌ها پیش از آنکه انتظار تحول در ساختارهای سیاسی و اجتماعی را داشته باشد، نیازمند بازنگری جدی در فرهنگ فکری و سیاسی خویش است.منظور از این تحول، نفی گذشته یا کنار گذاشتن تجربه‌های پیشین نیست؛ بلکه ضرورت بازنگری در شیوه‌های اندیشیدن، داوری کردن، تعامل اجتماعی و مواجهه با اختلاف نظر است.این تحول فرهنگی نه از مسیر سانسور، حذف دگراندیشان، تحمیل یک قرائت خاص یا مصلحت اندیشی‌های فردی و گروهی، بلکه از طریق به رسمیت شناختن حق پرسشگری، پذیرش نقد، تقویت فرهنگ مطالعه و فراهم آوردن زمینه‌های گفت وگوی آزاد و مسئولانه امکان‌پذیر است.البته شکل‌گیری چنین تحولی صرفاً به ارادهٔ فردی روشنفکران وابسته نیست. هرچند مسئولیت آغاز آن بر عهدهٔ افراد آگاه و تأثیرگذار جامعه است، اما استمرار و نهادینه شدن آن نیازمند مشارکت گسترده تر نیروهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
در این مسیر، باید به تدریج از فرهنگ شخص محوری به فرهنگ نهاد گرایی، از وفاداری‌های بی چون و چرا به مسئولیت پذیری انتقادی، از خودی‌سازی به پذیرش تکثر و از مجادله‌های فرساینده به گفت وگوهای هدفمند حرکت کنیم.چنین تغییری می‌تواند زمینهٔ شکل‌گیری مناسباتی را فراهم سازد که در آن، اختلاف نظر نه تهدیدی برای همبستگی اجتماعی، بلکه فرصتی برای شناخت بیشتر و تکامل اندیشه باشد.
سخن پایانی؛ تحول فرهنگی، پیش‌شرط پویایی اجتماعی
بار دیگر تأکید می‌کنم که تحول فرهنگی در جامعه را نمی‌توان از طریق سانسور، حذف صداهای متفاوت یا بهره برداری فرصت طلبانه از مفاهیم آزادی و دموکراسی به وجود آورد.تحول واقعی زمانی آغاز می‌شود که گفت وگو به یک ارزش اجتماعی، نقد پذیری به یک معیار فرهنگی و مسئولیت پذیری فکری به یکی از شاخص‌های اعتبار اجتماعی تبدیل شود.جامعه‌ای که از پرسشگری استقبال کند، از نقد نهراسد و برای دیدگاه‌های متفاوت حق حضور و بیان قائل باشد، امکان بیشتری برای شناخت واقعیت‌های خود و اصلاح کاستی‌هایش خواهد داشت.از این منظر، مسئلهٔ اساسی ما ترکمن‌ها صرفاً کمبود افراد صاحب نظر یا فقدان دیدگاه‌های سیاسی و فرهنگی متفاوت نیست؛ بلکه ضرورت ایجاد بستری اجتماعی است که این ظرفیت‌های متنوع بتوانند در آن با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، به سنجش و نقد متقابل بپردازند و در صورت وجود اهداف مشترک، زمینه‌های همکاری را فراهم آورند.گفت وگو به معنای توافق بر سر همه چیز نیست؛ بلکه پذیرش این اصل است که هیچ فرد یا جریانی به تنهایی مالک حقیقت نیست و هیچ اندیشه‌ای نباید از حق نقد و بررسی مصون بماند.
جامعه‌ای که پرسش را سرکوب می‌کند، فرصت شناخت را از خود می‌گیرد؛ جامعه‌ای که نقد را دشمنی می‌پندارد، راه اصلاح را می‌بندد؛ و جامعه‌ای که گفت وگو را به حاشیه می‌راند، ناخواسته زمینهٔ تداوم پراکندگی و بی‌اعتمادی را فراهم می‌سازد.
در نهایت، داوری دربارهٔ اعتبار و کارآمدی این رویکردها نه در انحصار اشخاص و جریان‌های خاص، بلکه در عرصهٔ عمومی و از طریق بررسی آزادانه، مستند و مسئولانهٔ دیدگاه‌ها و عملکردها صورت می‌گیرد.
rashid36@web.de