کد مطلب : 2560
تاریخ انتشار : جمعه ۱۶ فروردین ۱۳۹۸ - ۲۲:۲۹
- بازدید

تبیین اجمالی سیل فرودین سال ۹۸ استان گلستان

تبیین اجمالی سیل فرودین سال ۹۸ استان گلستان
رودخانه گرگان رود در حوضه آبخیز گرگان رود واقع شده است. این رودخانه با طول حدود 300 کیلومتر از دامنه های شمالی البرز شرقی و دامنه های غربی ارتفاعات استان خراسان شمالی سرچشمه می گیرد و از بهم پیوستن رودهای زاو، دوغ، چهل¬چای، زرین گل، تیل آباد، رامیان و محمدآباد تشکیل می شود. این رودخانه پس از عبور از شهرهای گنبدکاووس و آق قلا و سیمین شهر با تشکیل یک دلتای بزرگ در شهرستان گمیشان به دریای خزر می ریزد. به منظور بهره برداری بیشتر برای توسعه کشاورزی، سد وشمگیر و نیز سدهای گلستان و بوستان روی این رودخانه و شاخه های فرعی آن احداث شده است. شرح حادثه سیلاب: ؛

تبیین-اجمالی-سیل-فرودین-سال-98-استان-گلستانترکمن سسی – در پی وقوع سیل در گلستان ، محمود سوقی- کارشناس ارشد شهرسازی ، در تبیین اجمالی سیل فرودین سال ۱۳۹۸ استان گلستان ، مقاله ای با رویکرد علمی نگاشته است که برای شناخت این پدیده و مقابله با آن اهمیت دارد و در راستای گسترش اطلاع رسانی در این پایگاه خبری منتشر می گردد.

معرفی منطقه:
استان گلستان با مساحتی حدود ۲۰۴۳۸ کیلومترمربع در شمال شرق کشور واقع شده است. این استان پنج حوضه رودخانه ی گرگان رود، اترک، قره سو، خلیج گرگان و نکارود را دارد.
رودخانه گرگان رود در حوضه آبخیز گرگان رود واقع شده است. این رودخانه با طول حدود ۳۰۰ کیلومتر از دامنه های شمالی البرز شرقی و دامنه های غربی ارتفاعات استان خراسان شمالی سرچشمه می گیرد و از بهم پیوستن رودهای زاو، دوغ، چهل¬چای، زرین گل، تیل آباد، رامیان و محمدآباد تشکیل می شود. این رودخانه پس از عبور از شهرهای گنبدکاووس و آق قلا و سیمین شهر با تشکیل یک دلتای بزرگ در شهرستان گمیشان به دریای خزر می ریزد. به منظور بهره برداری بیشتر برای توسعه کشاورزی، سد وشمگیر و نیز سدهای گلستان و بوستان روی این رودخانه و شاخه های فرعی آن احداث شده است.
شرح حادثه سیلاب:
۱-    زمان بارش های منجر به سیلاب
از ساعت ۶:۳۰ صبح روز ۲۷ اسفندماه تا ساعت ۶:۳۰ صبح روز جمعه ۲/۱/۱۳۹۸ مقدار بارش در ایستگاه توسکاچال مینودشت به ۳۵۴ میلیمتر رسید که نسبت به میانگین سالانه منطقه رقم بسیار بالائی است. سامانه بارشی از روزهای قبل با اشباع نمودن حوضه های آبریزاستان باعث بالا آمدن آب رودخانه های متعدد و وسرریز شدن سدهای استان ازجمله سد بوستان، گلستان و وشمگیر گردید. موج دوم و سوم بارشها از تاریخ ۴/۱/۹۸ الی ۷/۱/۹۸ و تاریخ۱۱/۱/۹۸ الی ۱۳/۱/۹۸ رخ داد که منجر به طولانی شدن وضعیت سیلابی در شهرهای در معرض خطر گردید.
۲-    گستره مکانی اثر بارش و تشکیل سیلاب
حوضه بارش در وسعتی به مساحت ۸۵۰۰ کیلومترمربع شامل ۱۱ شهرستان که عبارتند از مراوه تپه، کلاله، گالیکش، مینودشت، آزادشهر، رامیان، علی آباد و به صورت مخرب در گنبدکاووس، آق قلا و گمیشان و بخش هایی از گرگان که مجموعاً ۴۰% مساحت کل استان را شامل می گشت. رخ داد.
در چنین گستره¬ای به طول تقریبی ۱۷۰ کیلومترمربع و ۵۰ کیلومتر عرض، ۷۵۰ آبادی استان با جمعیتی بالغ بر ۶۹۵۰۰۰ نفر جمعیت زندگی می کنند. تعداد واحدهای مسکونی در مناطق روستایی مذکور ۱۸۱۰۰۰ واحد بود که ۱۳۵۰۰۰ واحد آن بدون اسکلت می باشند. همچنین در شهرستان های درگیر در سیل از تعداد ۳۲ شهر استان ۲۵ شهر در این گستره واقع شده اند که جمعیتی بالغ بر ۸۴۴۰۰۰ نفر را در ۲۴۶۰۰۰ واحد مسکونی جای داده اند که از این تعداد واحدهای مسکونی، حدود ۱۱۷۰۰۰ واحد فاقد اسکلت می باشند.
براساس مشاهدات میدانی سیل ۳۲۰۰۰ واحد مسکونی در مناطق شهری و ۲۵۰۰۰ واحد در مناطق روستایی در معرض تخریب سیل واقع گردیده اند.

۳-    مشخصات سیلازحیث میزان بارش و نوع مورفولوژی بستر
با بررسی ایستگاه های هواشناسی بیشترین مقدار بارندگی در روزهای پیش و روز سیلاب در ایستگاه توسکاچال مینودشت با ۳۵۴ میلی متر می باشد که نسبت به میانگین سالیانه ۲۶۷ میلی متر در ۵ دهه گذشته ۱۲۲ برابر بیشتر می باشد! و کل حوضه تجمع آب سیلاب مقدار میانگین بارش ۱۷۸ میلی متر از ۲۷ اسفند الی ۲ فروردین بر کل حوضه است.
از سویی با بررسی ارتفاع تراز متوسط شهرستان های درگیر سیلاب مشاهده می¬گردد ارتفاع از سطح دریا در گنبد حدود ۳۶ متر و در انتهایی ترین نقطه گرگانرود در روستای خواجه نفس شهرستان  گمیشان به ۲۶- متر می¬رسد که اختلاف ارتفاع حدود ۶۰ متری از ابتدا تا انتهای مسیر پرپیچ و خم رودخانه و مسیل بطول ۱۸۵ کیلومتر را نشان می دهد.
شیب متوسط بین ۲/۰ تا ۳/۰درصد در امتداد شرق به غرب حوضه آبریز می باشد. چنین شیب ملایم و کمی در مسیر آبراهه و رودخانه در اثر flash floodپخش شدگی آب و غوطه وری مراکز جمعیتی را در سیلاب موجب خواهد شد. لیکن در مسیر جنوب به شمال، وضعیت شیب متفاوت می باشد. با منتهی شدن جنوب حوضه آبریز به ارتفاعات البرز شمالی، ارتفاع از حدود ۲۸۰۰ متر به منفی ۱۵ تا منفی ۲۰ در حوالی آق قلا افت می کند که بیانگر شیب تند از ۱۰% الی ۴۷% در مسیر جنوب به شمال می باشد؛ لذا تلاطم ایجاد شده در رواناب ها در تلاقی دو خط کمابیش عمود بر هم جنوب به شمال و شرق به غرب، موجب ایجاد جریانات آب آشوبنده¬ای نیز می شود که قدرت تخریب سیلاب را افزایش می دهد؛ که در سیل گلستان در محدوده های آق قلا و گنبد این مصداق را می توان مشاهده نمود.

طول مسیر ماندری گرگانرود از گنبد تا خواجه نفس ۱۸۰ کیلومتر است. برای تحلیل تصاویر ماهواره ای و تخمین مساحت ۴۰۰ کیلومتر مربعی نوار سیلاب، پهنای تقریبی و متوسط سیلاب حدود ۷/۲ کیلومتر ارزیابی می شود که با محاسبات ریاضی ارتفاع پخش لحظه ای سیلاب حدود ۵/۳ متر تخمین می گردد.

دلایل رخداد سیل:
الف) مقدار، شدت و زمان بارش:
بارش متوسط ۱۷۸ میلی متر در ۴ روز و کل حوضه بارش و میزان بارش بیشینه ۳۵۴ میلی متری در ایستگاه توسکاچال شهرستان مینودشت، حجم آب وسیعی را به حوضه به نسبت سالهای گذشته تزریق می¬کند که تناسب ظرفیتی آن را دستخوش تغییر می نماید.
ب) مورفولوژی زمین:
شیب ملایم شرق به غرب و همگرایی آن با شیب تند جنوب به شمال حوضه آبریز گرگانرود و همچنین زمین هموار دشت واقع در بین گنبد تا خواجه نفس امکان پخش شدگی آب سیلاب را فرهم آورد. این عارضه در محل تقاطع جریان آب عبوری با ابنیه و سازه ها از جمله راه آهن عبوری اینچه برون واقع در غرب آق قلا و در مسیر جاده های عبوری که به لحاظ مهندسی مرتفع تر از تراز مجاور بنا می گردند، گردید.
ج) جنس خاک:
جنس خاک در محدوده های درگیر سیل حوضه آبریز گرگانرود متشکل از نهشته های ریزدانه لس با مقادیر کمتر رس پوشیده گردیده است. در چنین حالتی از آنجا که جذب آب سطحی به دلیل اشباع شدگی ناشی از بارش های روزهای پیشین و ریزدانه بودن نهشته ها ص÷ورت نمی گیرد باعث ایجاد حالت راکد در آب می گردد و به دلیل عدم جذب توسط خاک اثر مخرب سیلاب را تشدید می کند.
د) عوامل انسان ساخت:
– سدها
در محدوده استان ۲۲ سد وجود دارد و در ایجاد زمان تاخیر برای جلوگیری از تشکیل دبی ماکزیمم و سیلابی می توانند نقش به سزایی ایفا نمایند. سد گلستان نه تنها در سیل ۱۳۹۸ بلکه در سیل سال ۱۳۸۱ نیز تاثیر به سزایی داشته است. طبق مشاهدات میدانی تا پیش از شروع بارندگی ها در ۲۷ و ۲۸ اسفند ماه ۱۳۹۷، حدود ۸۸% حجم سدهای در دست بهره برداری استان به ویژه سدهای گلستان، بوستان و در بالاترین حجم خود آب داشت که با شروع هشدار سازمان هواشناسی مبنی بر ورود سامانه پرقدرت بارش در مورخ ۲۵/۱۲/۱۳۹۷ عملیات تخلیه تدریجی مخازن سدها با هدف کاهش خسارت سیلاب و نیز جلوگیری از آسیب به سدها در روز ۲۶ اسفند ماه ۱۳۹۷ شروع گردید.
–    لایروبی و آبخیزداری
با عنایت به توضیحات ذکر شده در بخش مورفولوژی حوضه آبریز رودخانه و با توجه به شیب نسبتاً تند جنوب به شمال و شیب ملایم شرق به غرب گرگانرود و میزان انتقال تنه های درختان و خاکهای سست جنگل به درون رودخانه گرگانرود بیش از سایر رودخانه احساس می گردد و از سویی طبق برآوردها در طولی بالغ بر ۱۷۰۰ کیلومتر از رودخانه ها که نیاز به عملیات لایروبی دارند ظرف ۱۰ سال تنها ۱۸۰ کیلومتر آن انجام شده است و ۲۰۰ کیلومتر از طول رودخانه ها نیز به دلیل مجاورت با سکونتگاه ها نیاز به دیوارکشی دارد. چنین تصوری از وضعیت رودخانه ها مسلماً ریسک سیل و آسیب پذیری های ناشی از آن را در گستره گلستان بالا برده است. این امر به ویژه در ورودی آب گرگانرود به دریای خزر در محدوده خواجه نفس ملموس به نظر می رسد.
توجه به مباحث آبخیزداری در محدوده های کوهستانی با پوشش گیاهی به صورت پراکنده هر چند انجام شده لیکن مشاهدات میدانی نشان دهنده اقدامات جهادی در این بخش با توجه به اثبات تاثیرات آن به روی سیلاب ها را می طلبد.
–    ساخت و سازها و ساماندهی ضوابط ساخت:
عدم تجاوز به بستر و رعایت حریم رودخانه ها در ساخت ابنیه، اصل انکارنشدنی در کاهش مخاطرات سیل علی الخصوص در سکونتگاه های روستایی به شمار می رود. این امر به وضوح در نواحی شمالی و غربی شهر آق قلا خود را نمایان نمود به گونه ای که اگر ساخت ریل راه آهن و جاده ها با در نظرگرفتن کاهش ریسک سیلاب در شهر آق قلا مطالعه و اجرا می گردید؛ به مراتب خسارت های ناشی از سیل در این مقطع کمتر بود. همچنین عدم رعایت حریم رودخانه ها از سوی شهروندان و عدم نظارت شهرداری بر چنین ساخت و سازهایی باعث به وجودآمدن خسارت های فراوانی به ساختمان ها در این حیطه گردید. هرچند با تصمیمات کارشناسی شورایعالی شهرسازی و معماری ایران و تشخیص عدم نیاز به توسعه افقی شهر با توجه به ظرفیت سنجی جمعیتی شهر، در طرح های جامعی که اخیراً مصوب گردیده است. مساحت شهر آق قلا و سیمین ¬شهر و کمیش تپه علی الخصوص در مناطق پست که هم اکنون درگیر آبگرفتگی می باشند کاهش گردید و این اقدام شورایعالی شهرسازی در خروج اراضی سیل¬گیر از اقدامات کارشناسانه شورایعالی شهرسازی ومعماری ایران در این حیطه به حساب می آید لیکن تدوین ضوابط ساخت و ساز در این مناطق به ویژه استفاده از ضوابط احداث بنا بر روی ارتفاع نیازمند مطالعه می باشد.

منابع:
تذکر: در تدوین این متن از گزارش سیل استان گلستان به قلم دکتر علی بیت اللهی کمک گرفته شده است.

برچسب ها :

ناموجود